TUNDERKIRALYNÓ

Centralna postać mit. węgierskiej odziedziczona po najstarszej warstwie paleoazjatyc- kiej. Pierwotnie bogini światła i życia, mocy życiowej promieni słonecznych i późnopaleolityczna Pani Zwierząt ( Potnia Theron). W opowieściach o drzewie sięgającym nieba T. jest królową rajskiego kraju nimf – tunderek. Zakochuje się w ziemskim śmiałku ( Janczi), którego poślubia. Przez niefrasobliwość męża dostaje się w moc swego śmiertelnego wroga – władcy gór, burz i zimy Sarkany. Po ciężkiej walce i wielu próbach zostaje wyzwolona przez męża, co powoduje odrodzenie życia na ziemi. T. jest nieufna w stosunku do ludzi i nie lubi śmiałków, którzy wdzierają się nieproszeni do jej krainy. W postaci T. odnajdujemy wiele wątków euroazjatyckich: kradzież świateł niebiańskich, porwanie bogini wegetacji itp. T. przypomina zarówno japońską Amaterasu, jak i chińską Wielką Władczynię Zachodu ( Si Wang Mu). Królowa Nimf ma także wiele innych odpowiedników azjatyckich i europejskich. Szczególnie dużo odmian tej postaci występuje u Finów. W mit. węgierskiej występuje także pod innymi imionami: Tunde („Marzenie”, „Pragnienie”), Tunderhelgy („Władczyni Nimf”), Tunderassony („Pani Nimf”), Tunderfeny („Światło Nimf”).

TUATHA DE DANANN

W mit. irlandzkiej rasa z Tamtego Świata, posiadająca cechy boskie, jej członkowie byli biegli w magii i rzemiosłach. Przybyli do Irlandii zza morza, prowadzeni przez swych druidów w magicznej mgle. Przywieźli ze sobą 4 talizmany: kamień Fal, który krzykiem oznajmiał, gdy zasiadł na nim prawowity król; włócznię Luga, która zapewniała zwycięstwo; miecz Nuadu, przed którym nikt nie umknął, oraz kocioł Dagdy, od którego nikt nie odszedł nieusatysfakcjonowany. W pierwszej bitwie pod Moytura T. D. D. pokonali Fir Bolg, a w drugiej bitwie pod Moytura zwyciężyli – Fomóiri (Lebor Gabala Erenn – „Księga Najazdów”). TUDAWA (kiriwina Tudava) – na Triobriandach (Melanezja) główny heros kulturowy z klanu Lukuba, bohater niezliczonych mitów. Wyłonił się z centralnego otworu na wyspie Kiriwina jako pierwszy człowiek; tym, którzy szli za nim, przydzielał totem. Stworzył pozostałe wyspy archipelagu. Przekazał przodkom zasady uprawy ogrodów oraz wtajemniczył ich w zaklęcia magiczne, przekazał im też tabu żywieniowe, każąc wyrzucić z pieców gady i szczury. Po rozdzieleniu roślin jadalnych między archipelagami pożeglował na wschód i zaginął na morzu; wg późniejszych wersji, odszedł do kraju białych.

TSUKIYOMI (jap. „Ten, Który Dogląda Czcigodnego Czyśćca”)

Shintoistyczny bóg Księżyca, brat bogini – Amaterasu i boga Susanoo, zrodzony przy przemywaniu prawego oka Izanagiego po ucieczce z Yomotsukuni (lub Yominokuni – „Krainy Zmarłych”). T. otrzymał w darze krainę Unabara (przez niektórych badaczy shin- toistów uważana za Koreę, przez innych – za wyspy Ryukyu). Shintai (przedmiot, przez który przejawia się bóstwo i który je symbolizuje) boga Księżyca to lustro. Wg Nihongi, T. wysłany został przez Amaterasu na ziemię, aby służył bogini żywności Toyouke. Toyouke, chcąc ugościć boga Księżyca, wypluła na jego cześć ugotowany ryż, ryby i inne morskie stworzenia. T. nie docenił jednak gościnności bogini i ze złości za to, co zrobiła, zabił Toyouke mieczem. Bogini Amaterasu postanowiła wtedy odsunąć się na zawsze od brata, „i dlatego księżyc i słońce nie spotykają się na niebie”. Natomiast wg Kojiki, boginię żywności Ogetsuhime (utożsamianą z Toyouke) zabił w podobnych okolicznościach Susanoo. TU, Ku (polin. „Wyprostowany”, „Stojący”) – bóg zaliczany do wielkiej czwórki bogów wschodniopolinezyjskich ( atua). Maorysi uważali go za boga wojny, wynalazcę sideł, sieci i kijów-kopaczek do uprawy ziemi. W mitach kosmogonicznych nadaje kształt postaci pierwszego człowieka ( Tiki), ukształtował też powierzchnię ziemi z materiału dostarczonego przez – Tangaroę. Jako bogu wojny składano mu ofiary z ludzi. T. ukazywany był w postaci dzielnego wojownika z krainy zmarłych, który nauczył ludzi sztuk walki. Był także wytrawnym rzemieślnikiem. Na Hawajach łączył w sobie wyobrażenia dobrych żniw, połowów ryb, pomyślnych wyników i pokoleniowej ciągłości.

TRYGŁAW

Bóg Słowian połabskich, prawdopodobnie o solarnym charakterze, czczony w Szczecinie, Brennie i na Wolinie. Przez Wieletów uważany za boga wojny obdarzonego czarnym wróżebnym koniem, mającego władzę nad sztormami. Opisany w Żywocie Ottona z Bambergu Ebona. Przedstawiany pod postacią zdobionego srebrem i złotem trzygłowego posągu, symbolu władzy nad 3 światami: niebem, ziemią i podziemiami. Oczy miał zasłonięte złotą zasłoną, by nie widzieć grzechów ludzi. Do jego centralnej roli w strukturze kosmicznej prawdopodobnie nawiązuje pojęcie góry T. – osi kosmicznej wyłonionej z wód chaosu. Wg niektórych interpretacji, potrójność T. jest trawestacją wizerunków Trójcy Sw. TRYTON (gr. Triton) – w rei. greckiej syn – Posejdona i Am- fitryty. Był jednym z morskich bogów (obok Nereusa i Forkysa). Grą na muszli podnosił lub uspokajał fale morskie. Wziął udział w wyprawie Argonautów. Przedstawiano go jako pół człowieka i pół rybę. Imię T. stosowano też w liczbie mnogiej na oznaczenie istot stanowiących orszak Posejdona.
TSUI-GOAB (nama „Zranione Kolano”) – w rei. Hotentotów (Afryka) stwórca kosmosu i bóg deszczu, utożsamiany z – Heitsi Ebib. Określenie T.-G. zdobył po walce ze swym kosmicznym adwersarzem Gaunabem. Gaunab zawładnął wodami i wysysał życie z ludzi. T.-G. wyruszył przeciw niemu. Początkowo zwyciężał Gaunab, jednak po każdej porażce T.-G. był coraz silniejszy, aż w końcu zabił wroga uderzeniem w ucho. Umierając Gaunab zranił boga w kolano. Z krwi narodzili się przodkowie Hotentotów, część zabarwiła na czerwono niebo na wschodzie. Odtąd T.-G. kuleje i jest ściśle związany z mocami ziemi. Walka T.-G. z Gaunabem powtarza się co roku przed porą deszczową, a jego zwycięstwo wyzwala deszcz. T.-G. umiera, po czym odradza się na nowo, kamienne kurhany w kraju Hotentotów to jego liczne grobowce.

TRISTAN

W mit. celtyckiej (walijskiej, brytańskiej) siostrzeniec Marka, króla Kornwalii. Udał się do Irlandii, aby sprowadzić swojemu wujowi narzeczoną Izoldę. Zabił smoka, który siał postrach w Irlandii, i wyruszył z Izoldą do Komwalii. W czasie podróży, przez pomyłkę, oboje wypili napój miłosny przeznaczony dla Marka i zostali kochankami. TROLLE (sisl., 1. poj. troll, troll) – w mit. Germanów pn. górskie olbrzymy strzegące skarbów, głupie, brzydkie i niebezpieczne z powodu ogromnej siły i wrogości wobec człowieka (kradły bydło i pożerały ludzi) lub złośliwe karły zamieszkujące skalne groty, kradnące ludzkie niemowlęta i sprowadzające złą pogodę. Wierzono, że t. płci żeńskiej przybierają różne postacie i uwodzą młodych mężczyzn. Zob. thursy. TRÓJCA ŚWIĘTA – określenie tajemnicy boga w chrześcijaństwie. Jeden z podstawowych dogmatów tej religii sformułowany na soborach nicejskim I z 325 r. i konstantynopolitańskim I z 381. Głosi on, że Bóg posiada jedną naturę (istotę, substancję) i 3 równe sobie osoby, z których: a) wg katolicyzmu Duch Święty pochodzi od Ojca i Syna (łac. Filioąue), b) wg prawosławia – od Ojca przez Syna. Wszystkie 3 osoby są odwieczne i posiadają pełnię świętości, choć pozostają względem siebie w pewnych relacjach. Dyskutowane w III i IV w. problemy zależności między Bogiem Ojcem a Jezusem i Duchem Świętym doprowadziły do wprowadzenia do wyznania wiary terminu współistotny (gr. homousios) odnoszącego się do relacji między Synem i Ojcem (sobór I w Nicei), oraz do uznania Ducha za „Pana i Ożywiciela”. T. Ś. przedstawiana jest geometrycznie jako trójkąt, niekiedy wpisany w okrąg.

TOTOCHTIN

W rei. azteckiej bóstwa pulque, napoju alkoholowego z agawy, znane też pod nazwą centzon t. („czterysta królików”). Niektóre z nich mają bardziej wyraziste sylwetki i noszą własne imiona, np. Macuiltochtli („Pięć Królik”) czy Patecatl, który wraz ze swą małżonką – Mayahuel był przywódcą t. TOYOUKE (jap. „Niewiasta, Która Wzbrania Marnotrawić Wiele Jadła”) – shintoistyczna bogini zboża i obfitego pożywienia, uważana za córkę boga źródeł Wakumusuta (lub utożsamiana z tym bóstwem). T. utożsamiana bywa również z Ógetsu-hime – córką – Izanagiego i Izanami. Jej shintai (przedmiot, przez który przejawia się bóstwo i który je symbolizuje) stanowi wiązka dojrzałych kłosów ryżu. Należała do najważniejszych bóstw. T., która zamieszkiwała świątynię Manai w kraju Tamba, przeniosła się do gekü („przybytek zewnętrzny”) świątyni w Ise (Ise-jinja) na prośbę bogini – Amaterasu, która zamieszkuje naikü („przybytek wewnętrzny”) tejże świątyni. Bogini obfitego pożywienia utożsamiana jest również z -+ Inari (bóstwo ryżu) i czczona w licznych świątyniach Inari. Zob. też Tsukiyomi. TRIPTOLEMOS – w mit. greckiej heros lokalny czczony zwłaszcza w Eleuzis (koło Aten). Początkowo uważano go za króla Eleuzis, później za syna króla Keleosa i Metanejry. W nagrodę za gościnność u pary królewskiej Demeter nauczyła ich syna T. uprawy roli i poleciła mu rozpowszechniać tę umiejętność wśród ludzi. W ten sposób T. stał się jednym z dobroczyńców ludzkości. Ustanowił też kult Demeter w Eleuzis oraz święta ku jej czci, Tesmoforie. Po śmierci T. został w Hadesie jednym z sędziów, obok Ajakosa, Minosa i Radamantysa.

TORE (efe „Las”)

Istota najwyższa Pigmejów Efe znad Ituri (Afryka), u innych Pigmejów zwany Epilipili, i Khmvum, Kalisia, Arebati. Las jest fizyczną manifestacją siły duchowej, mocy kosmicznej megbe. T. jest upostaciowieniem jej źródła, fizycznie wyobraża ją wegetacyjna potencja lasu. Efektem jej działania jest szczęście i powodzenie łowieckie, skuteczność, siła fizyczna, autorytet człowieka. T. mieszka w dziuplach starych drzew, jamach ziemnych. Kiedy kroczy, słychać, jak w marszu ociera się o konary drzew. Jest przede wszystkim Ojcem Ludzi i Panem Dzikiej Zwierzyny, pozwala myśliwym chwytać i zabijać swoje zwierzęta, skoro jest im to konieczne do życia. Od niego zależy powodzenie w łowach, prowadzi myśliwych do zwierzyny i kieruje strzałami, sprawiając, że mogą trafić w żywy cel. Czasowo zamieszkuje Księżyc, skąd śledzi czyny ludzi. Czasami przyjmuje postać olbrzymiego słonia-samotnika Gor(u), ojca i władcy wszystkich słoni i patrona myśliwych. Jako słoń dźwiga niebo na grzbiecie, grzmot jest jego rykiem. Jest wszechwiedzący, niczego się przed nim nie zatai. Każdy, kto umiera, jednoczy się z T., powracając na Księżyc lub do lasu w formie energii duchowej. TORNRAK, inua (eskim. tornaq – „dusza”, „duch”) – eskimoskie istoty demoniczne, duchy przyrody mieszkające we wzgórzach, jeziorach i skałach. T., zwykle wyobrażane w postaci jednonogich karłów lub olbrzymów, mają ambiwalentny charakter, szkodzą ludziom, ale pokonane przez kandydata na szamana stają się zwykłe jego duchami opiekuńczymi. Najpotężniejszy z nich, Torngarsoak – „Wielki Duch”, władca morskich stworzeń u Eskimosów Labradoru, pojawia się w postaci białego niedźwiedzia lub człowieka o ciele pokrytym oczami.

TONATIUH

W rei. azteckiej bóg słońca. Nazywano go też m.in.. Piltzintecuhtli Xiuhpiltontli („Drogocenny i Szlachetny Młodzieniec”), Temoctzin („Ten, Który Zachodzi”), Tonametl („Promień / Ciepło Światła”), Yaomiąui („Zabity w Walce”), Ipalnemouani („Ten, przez Którego Żyjemy”). W codziennej wędrówce po niebie towarzyszyli mu od wschodu do zenitu polegli wojownicy lub jako jeńcy wojenni złożeni w ofierze, a od zenitu do zachodu cihuateteo. Obcowanie z nim w Ichan Tonatiuh Ilhuicac („Domu Słońca w Niebie”) było dla zmarłego największym szczęściem. Im więcej dziur w swej tarczy miał wojownik (tj. im dzielniej walczył za życia), tym lepiej mógł widzieć T., a także ofiary, które składali mu na ziemi krewni i bliscy. W przedstawieniach antropomorficznych T. miał twarz pomalowaną na czerwono, a na głowie pióropusz z orlich piór. Na słynnym „kamieniu słońca” znajdującym się w Museo Nacio- nal de Antropologia w stolicy Meksyku widnieje pośrodku twarz T. z wyciągniętym językiem, który jest jednocześnie symbolem noża używanego przez kapłanów do rozcinania klatki piersiowej ofiary, a po obu stronach twarzy dwa serca ludzkie w szponach orła, tj. w rękach Słońca.

TOHIL (quich. „Władca Deszczu”)

W rei. Majów (Quiche i Cakchikel) bóg deszczu, burzy i ognia mający odpowiedniki o tym samym imieniu, podobnie jak Chac i aztecki Tlaloc. T. był prawdopodobnie głównym bóstem Majów Quiche. TOKKEBI – w mit. koreańskiej psotne demony, dokuczliwe, ale nie wyrządzające większych szkód, niekiedy jednonogie lub beznogie. Dobrze się czują w ciemnościach i wilgoci (psocą zwłaszcza podczas śnieżnych lub deszczowych nocy), lubią zagnieżdżać się w długo nie używanych przedmiotach, szczególnie w splamionych ludzką krwią.
TOKSONG – w mit. koreańskiej święty samotnik. Ma istnieć wiecznie i przypominać, że prawdy należy szukać w sobie, a nie w świecie zewnętrznym. Zob. też Samsong. TONACATECUHTLI (azt. „Pan Naszego Ciała”) – w rei. azteckiej bóg stanowiący wraz z Tonacacihuatl („Panią Naszego Ciała”) powstałą samoistnie parę stwórców, identyfikowaną z parą Ometecuh- tli i Omecihuatl (zob. – Ometeotl). T. i Tonacacihuatl przebywali zawsze w najwyższym, trzynastym niebie. Spłodzili 4 synów. Najstarszy z nich, – Camaxtle, zwał się Tlatlauhqui Tezcatlipoca („Tez- catlipoca Czerwony”), gdyż miał czerwoną barwę ciała. Drugiego, największego i najgorszego, który przyszedł na świat czarny, nazwano Yayauhqui Tezcatlipoca („Tezcatlipoca Czarny”). Trzeci, Quetzal- coatí, nosił imię Yohualli Ehecatl (por. – Ehecatl i Tezcatlipoca). Czwarty, najmniejszy, to Omitecuhtli, czyli – Huitzilopochtli.

TO KABINANA I TO KARWUWU

U Gunantuna (Melanezja) para stwórczych duchów, synów To Lagulagu, uosabiających pozytywny i negatywny aspekt stworzonego świata. To Kabinane był herosem kulturowym tworzącym pożyteczne i właściwe rzeczy: tuńczyki, równiny, piękne kobiety, bębny rytualne. To Karwuwu, przedrzeźniając go, stworzył wszystko, co złe i niewłaściwe: śmierć, rekiny, góry, głód, wojny, kazirodztwa itd. Uniemożliwiając swej matce zmianę skóry, sprowadził też śmierć na świat. TOCI (azt. „Nasza Babka”) – w rei. azteckiej jedna z bogiń-matek, nazywana też Teteo Innan („Matka Bogów”), Tlalliyollo („Serce Ziemi”), Temazcalteci („Babka Kąpieli Parowych”), patronka wróż-
bitów, znachorów, zielarzy, akuszerek i łaźni parowych, uważana za matkę Cinteotla. Przedstawiana była jako kobieta dojrzała z twarzą pomalowaną w połowie na biało, w połowie na czarno. Ze skóry ściągniętej z uda przeznaczonej dla niej ofiary sporządzano maskę, którą nosił kapłan Cinteotla. Całą skórę (poza wyciętym kawałkiem z uda) przywdziewał kapłan T. Składano jej również ofiary bezkrwawe (kwiaty, tytoń). TOERIS (eg. T3 wrt – „Ta Wielka”) – egipska bogini, opiekunka ogniska domowego przedstawiana w postaci hipopotamicy z grzbietem krokodyla, łapami lwa i ludzkimi rękoma. Uważana za niezawodną opiekunkę niemowląt.

error: Content is protected !!