UTANAPISZTIM

Bohater babilońskiej wersji opowieści o potopie, noszący również epitet At- rachasis. Wg eposu Gilgamesz, U. był królem miasta Szuruppak, synem Ubartutu. Zachowując pozory dyskrecji, mówiąc do ściany trzcinowej chaty, bóg Ea ostrzegł U. o postanowieniu bogów, by zesłać potop i wygubić ludzi. Polecił mu zbudować statek, na który w tajemnicy przed innymi miał zabrać swych najbliższych, dobytek i zwierzęta. Po 7 dniach i nocach potopu statek osiadł na górze Nisir, a U. wypuścił kolejno gołębia, jaskółkę i kruka, a potem resztę zwierząt, wreszcie sam opuścił statek, by złożyć ofiarę. Enlil, początkowo zagniewany, za wstawiennictwem boga Ea obdarzył U. i jego żonę nieśmiertelnością oraz osadził ich u ujścia rzek. Tam udał się Gilgamesz po śmierci -h Enkidu w poszukiwaniu nieśmiertelności. Pomógł mu tam przeprawić się Urszanabi, przewoźnik U. Ten ostatni opowiedział mu historię swego ocalenia i uzyskania nieśmiertelności oraz wyjawił mu tajemnicę ziela nieśmiertelności. Gilgamesz •wyłowił je z dna morza, ale w drodze powrotnej, w czasie kąpieli, ukradł mu je wąż, który odtąd okresowo zmienia skórę, jakby odmładzając się. UTOPCE, topielcy – słowiańskie duchy wodne, powstałe przede wszystkim z dusz ludzi utopionych w określonym dniu lub po burzy, gdy kwitnie żyto. U. zostaje też po śmierci człowiek, którego niebo nie chce przyjąć, lub poroniony płód. Złe i przewrotne, topią przeprawiające się zwierzęta i wciągają kąpiących się ludzi pod wodę. Mają wygląd chudych wysokich ludzi o zielonym, oślizgłym ciele, dużej głowie i ciemnych włosach. Wywołanych przez u. coś nieodparcie ciągnie do wody i topią się sami. Podczas nowiu Księżyca u. wychodzą na brzeg, susząc się, iskając, szyjąc buty. Żywią się promieniami Księżyca i czekają na zdobycz. Jedzą też groch i bób. Można ich poznać po tym, że wszędzie, gdzie stąpną, pojawia się kałuża, są oblepieni błotem i ociekający wodą. Można też ich było pozbawić mocy, zarzucając sznurek od gaci względnie różaniec czy szkaplerz na głowę. Można też było zaciekawić je zadawaniem dziwnych pytań lub
zagadek, na które nie będą potrafiły odpowiedzieć. Żeńskie u. nosiły nazwę topielic, także wodnic i utopicielek. One wabią piękną twarzą młodych mężczyzn, a schwytanych porywają na dno jeziora. Jeśli powstały z ducha dziewczyny porzuconej przez narzeczonego (jak topielica Warty), wówczas pałają nienawiścią do młodych mężczyzn. Utożsamiane z 1 boginkami.

UROM

W mit. udmurckiej pierwszy człowiek stworzony przez Inmara z czerwonej gliny. U. i jego żona skosztowali zakazanego napoju, skalanego przez – Keremeta (2) śmiercią i grzechem, dlatego zostali przez stwórcę wygnani z raju i skazani na zagładę. URUNG AJYY TOJON (jakuc. Urung Ajyy Tojon – „Biały Bóg- -Gospodarz”) – u Jakutów (Syberia) główne, dobre bóstwo niebiańskie, stwórca świata, władca niebiańskich duchów ajyów, źródło płodności świata. Młodszy brat Ułuu Tojona, którego pokonał w walce o władzę nad światem. Mieszka w najwyższym niebie, gdzie nigdy nie zachodzi słońce. Utożsamiany jest ze Słońcem, które uznawano za jego widzialną postać lub żonę (Kun-tolomon-Chotun). Poświęcona mu jest wszelka zwierzyna białej maści, na łąkach niebiańskich pasą się tabuny siwych koni składanych mu w ofierze na ziemi. Aby ulżyć ludziom, U. A. T. ofiarował im moc szamańską za pośrednictwem swego posłańca, orła. Korzystają z niej biali szamani. URYZMAG – w osetyńskich (Kaukaz) Opowieściach o Nartach bohater, wielki wojownik Nartów, syn Ahsartaga i Dzerassy, bliźniaczy brat Hamyca. Wychował znalezioną przy grobie matki Satanę. Ta zakochana w nim doprowadziła do śmierci jego małżonki, Eldy, potem sama go poślubiła. U. kierował łupieżczymi najazdami Nartów, walczył z demonicznymi uajgami. Kiedy zestarzał się i stracił siły, poprosił, by go wrzucono do wody. Trafił do lochów władyki czarnomorskiego i dzięki zaszyfrowanej wiadomości, którą prawidłowo odczytała Satana, sprowadził Nartów, którzy pobili złego władcę. U. wynalazł sztukę warzenia piwa, przewodził na wszystkich spotkaniach Nartów, organizując ich życie społeczne. Spośród 17 synów jego i Satany przy życiu pozostał tylko Asana, pozostali zginęli z jego ręki. U. zginął wraz z pozostałymi Nartami, walcząc z bogiem.

URASHIMA TARO

Bohater popularnej legendy japońskiej. Młodzieniec U. T. mieszkał na wybrzeżu Yura (Tango) i zajmował się łowieniem ryb. Pewnego razu, jak zwykle, udał się w morze na połów ryb (wg Nihongi, było to w r. 478), ale przez 3 dni i 3 noce nie udało mu się nic złowić. Nagle w sieciach pojawił się żółw morski, który przemienił się w piękną, młodą dziewczynę. Dziewczyna poprosiła, aby rybak zamknął oczy, a następnie zaprowadziła U. T. do pełnego pereł i kamieni szlachetnych podmorskiego pałacu bogini Otohime. Rybak poślubił dziewczynę i spędził w dostatku i szczęściu 200, a według innej wersji legendy, 350 lat, które przeminęły mu jak jedna chwila. Nadszedł jednak czas, kiedy U. T. zatęsknił za domem rodzinnym. Bogini morska w końcu uległa prośbom rybaka, kiedy obiecał, że wróci do niej. Na pożegnanie wręczyła U. T. szkatułkę wyłożoną drogocennymi kamieniami, lecz zabroniła mu ją kiedykolwiek otworzyć, gdyż już nigdy nie zobaczyłby ukochanej żony. Rybak zamknął oczy, a kiedy je otworzył, znajdował się już z powrotem w kraju rodzinnym. Nie znalazł jednak ani swojej rodziny, ani przyjaciół. Dowiedział się od miejscowych, iż rodzice zmarli przed 300 laty, a ich jedyny syn, rybak U. T., zaginął w głębinach morza. Z rozpaczy, ale też i z ciekawości rybak złamał obietnicę i otworzył szkatułkę, z której uniósł się tylko nikły strumień białego dymu i zaraz zniknął. Wtedy Urashima poczuł, jak starzeje się w ułamkach sekundy, aż w końcu zmarł.

UPIORY

W demonologii słowiańskiej zmarli samobójcy lub czarownicy obdarzeni dwiema duszami, którzy po śmierci wstają z grobu w postaci własnej lub zwierzęcej i wędrują po świecie. Niepokoją ludzi, nawiedzają swoje domy i duszą domowników, czerpiąc siły życiowe z krwi wysysanej ludziom. Dla unieszkodliwienia u. należało przebić mu serce osinowym kołkiem, głowę odciąć i ułożyć ją między nogami lub przebić żelaznym gwoździem. Można też odwrócić trupa w trumnie twarzą do ziemi. Ofiary u. także stawały się u. Przyszłego u. można rozpoznać po zębach, które ma od urodzenia, czy sercu po prawej stronie. Po śmierci u. jego ciało nie rozkłada się. Poprzez zachodniosłowiańskie przekształcenie wompir, wąpierz u. przedostał się do demonologii zachodnioeuropejskiej jako wampir. Zwany też strzygoniem. Por. strzygi. URANOS (gr. Ouranos) – w rei. greckiej syn i małżonek Gai. Był uosobieniem nieba i pierwszym władcą świata. Ze swoją żoną miał liczne potomstwo: 6 tytanów i 6 tytanid, 3 cyklopów i 3 hekaton- chejrów (sturękich). Przeciw panowaniu U. zbuntował się najmłodszy tytan, Kronos. Otrzymanym od matki sierpem pozbawił ojca męskości, a następnie władzy.

UNI

Ważna bogini etruska. Wraz z Tinem i Menrvą tworzyła główną triadę panteonu etruskiego. Była opiekunką władzy królewskiej. Z licznych inskrypcji wynika, iż czczono ją w wielu miastach: Volaterrae, Cortonie, Placencji, Peruzji, Pyrgi i Kapui. W Veii była patronką polis i jej głównym bóstwem. Miała tam świątynię U. Królowej z drewnianym posągiem bogini. Po zburzeniu Veii, w 392 r. p.n.e. kult U. przeniesiono do Rzymu i wzniesiono jej świątynię na Awentynie (Juno Regina). Utożsamiano ją z fenicką Astarte, grecką Ejlejtyją (lub Herą) i rzymską Junoną. UNKULUNKULU (zuluski „Bardzo, Bardzo Stary” lub [u] Mun- ku-lu-nkulu – „Wielki Bóg”) – bóg Zulusów (Afryka), prawdopodobnie deifikowany przodek prawodawca i heros kulturowy, zwany Ukwili („Mądry”). Narodził się razem ze Słońcem i Księżycem i wprawił je w ruch. Jako obojnak sam zrodził pierwszych ludzi. Ofiarował ludziom ogień, nauczył posługiwania się narzędziami i uprawy ziemi. Obdarzył wszystko nazwami, rozdzielił czynności mężczyzn i kobiet. Ponieważ przez lekkomyślność kameleona ludzie muszą umierać, U. sprawił, że mogą mieć dzieci, dał im też czarowników, by leczyli ich z chorób. Został władcą nieba, twórcą losów ludzi, których karze piorunami. Jego kult miał wyprzeć postać Inkosi Epezulu – „Władcy Nieba”.

UMI-NO KAMI

Termin ogólny określający shintoistyczne bóstwa morza i zarazem bóstwa opiekuńcze żeglarzy. Wg Kojiki, potrójne bóstwo morskie Watatsumi („Duch Wyzwalający Ożywienie Zakątków, Gdzie Woda Tryska”) powstało podczas ablucji – Izanagiego po jego powrocie z Yomotsukuni (lub Yominokuni – „Krainy Zmarłych”). Z kultem boga morza i oceanów Watatsumim związany jest mit
o synach Ninigiego – starszym, zwanym Hoderi (lub Hosuseri, znanym też pod imieniem Umisachi-hiko – „Książę-Szczęście Morza”), i młodszym, zwanym Hoori (lub Hohodemi, znanym też pod imieniem Yamasachi-hiko – „Książę-Szczęście Góry”). Wg legendy, bracia zamienili się rolami – Hoderi, który zajmował się łowieniem ryb, oddał haczyk na ryby Hooriemu, który w zamian oddał bratu swój łuk i strzały. Jednak bracia nie umieli radzić sobie z nowymi zajęciami, a Hoori zgubił nawet haczyk starszego brata. Hoderi bardzo się
zezłościł i domagał zwrotu zguby. Zrozpaczony Hoori poszedł się wypłakać nad morze. Wtedy objawił mu się starzec, który okazał się bogiem morza Watatsumim, i ofiarował pomoc Hooriemu. „Książę- -Szczęście Góry” spędził miłe chwile w pałacu Watatsumiego, poślubił jego córkę – księżniczkę Toyotama (zob. Tamayori) – i odzyskał zgubiony haczyk. Na pożegnanie otrzymał w darze od Watatsumiego cudowny klejnot, za pomocą którego panował odtąd nad odpływami i przypływami morza. Bóg morza Watatsumi czczony jest w jednej z najstarszych świątyń shintoistycznych w Japonii – w Sumiyoshi- -taisha koło Osaki.

ULL

W mit. Germanów pn. bóg-wojownik, najlepszy łucznik i narciarz, syn Sif z nieznanego ojca. Niektóre cechy upodabniają go do Tyra; istniał zwyczaj składania uroczystej przysięgi na pierścień U. Podczas przedłużającej się nieobecności Odyna przejął władzę po najwyższym bogu i poślubił Frigg. Wzywano go podczas pojedynków. ULLIKUMMI (huryc. Ulłikumme – „Niszczyciel Kummi” – świętego miasta Teszuba) – w teogonii hurycko-hetyckiej głucha i ślepa istota z diorytu o ludzkich kształtach zrodzona w wyniku zapłodnienia skały przez – Kumarbiego w celu podjęcia walki z Teszubem utraconą władzę nad wszechświatem. Tekst mitu o U. (Pieśń o U.) jest poważnie uszkodzony i zawiera wiele luk, stąd trudno o pewną rekonstrukcję sekwencji wydarzeń. Umieszczony na ramieniu giganta Ubelluriego U. rósł tak szybko, że dosięgnął nieba. Teszub stawił mu czoło nad morzem, lecz został pokonany. U. począł grozić bogom, iż zniszczy całą ludzkość. Wskutek interwencji bogów (zwłaszcza Ea) narzędziem kuruzzi (nóż?, piła?), którym niegdyś rozdzielono niebo i ziemię, okaleczono U., odcinając jego stopy od podłoża. Pomimo to U. nadal chełpił się, iż władzę nad wszechświatem zapisał mu ojciec Kumarbi. Walkę z Teszubem ostatecznie jednak przegrał, choć ten fragment tekstu mitu się nie zachował.

UKKO(NEN)

W mit. fińskiej najwyższe bóstwo pełniące przede wszystkim funkcję boga burzy i deszczu, małżonek – Rauni. U. darzył urodzajem, ale też pomagał położnicom, otwierając ich łona, tak jak otwierał niebo, by mógł spaść deszcz. Jego święto, mające charakter agrarny, obchodzono na wiosnę, składając ofiary w specjalnych kobiałkach z brzozowej kory i spożywając dużą ilość alkoholu.
UKU – w mit. estońskiej najwyższy bóg, odpowiednik fińskiego Ukko, czczony także pod innymi imionami. ULGEN (tur. Bai Ulgen – prawdopodobnie „Bardzo Wielki”, „Wyniosły”) – niebiańska najwyższa istota Turków ałtajskich, stwórca świata, odpowiadający turecko-mongolskiemu Tengri. Razem ze swoim oponentem Erlikiem stworzył człowieka i urządził świat, wprawiając niebo w ruch. Po zepchnięciu Erlika do podziemi wstąpił do najwyższego nieba, gdzie zasiada na złotym tronie (górze kosmicznej Ałtyn Tu) i przyjmuje największych szamanów korzystających z pomocy jego 9 dziewiczych córek. Nadal pomaga ludziom i opiekuje się nimi, posyła na ziemię swoich posłańców. On daje płodność ludziom i bydłu, obfite zbiory, włada piorunami. Spotyka się z Erlikiem na granicy światów, by ustalić losy każdego człowieka. Ma postać siwobrodego starca, jego 7 synów stało się opiekunami rodów ałtajskich.

UBELLURI

Hurycki odpowiednik greckiego Atlasa. W teogonii hurycko-hetyckiej gigant wyłaniający się do połowy z morza dźwigający, na swych barkach niebo i ziemię. Na jego ramieniu umieszczony został Ullikummi. UBOZĘTA (słow. ubożę – „dawca bogactw” lub „ubogi”) – zachod- niosłowiańskie duchy domowe, opiekujące się gospodarstwem, odpowiadające wschodniosłowiańskim domowym. Zostawia się im resztki obiadu w Wielki Czwartek, przychodzą nocą, by zjeść kaszę z misek. Prawdopodobnie u. pochodzą od duchów zmarłych przodków (- dziady). W późniejszej demonologii utożsamiane ze skrzatami ( krasnoludki). UBUSUNAGAMI, ubusuna-no kami – shintoistyczne bóstwa opiekuńcze danego miejsca urodzenia („bóstwa lokalne”). W Japonii istnieje zwyczaj zabierania niemowląt do świątyni danego bóstwa opiekuńczego, w wierze, iż bóstwo to zapewni dziecku opiekę przez całe życie. Japończycy, którzy przeprowadzili się, powracają jednak w miejsca rodzinne na czas świąt, aby regularnie uczestniczyć w festiwalach lokalnych, urządzanych na cześć u. UJIGAMI – shintoistyczne bóstwa związane z kultem przodków, bóstwa opiekuńcze danego klanu lub rodu („bóstwa- rodowe”). Od średniowiecza u. uważane były również za bóstwa opiekuńcze danej prowincji, wioski lub miasta. Osoby urodzone i mieszkające w miejscu, któremu patronuje bóstwo (np. członkowie klanu), zwane są ujiko.

TYRRENOS

Heros italski, eponim Tyrrenów, czyli Etrusków (stąd Morze Tyrreńskie). Pochodził z Lydii w Azji Mniejszej. Po zdobyciu Troi przez Greków lub podczas klęski głodu, wraz ze swym bratem -+ Tarchomem, wyruszył na poszukiwanie nowej ojczyzny. Osiedlił się w środkowej Italii i dał początek ludowi Tyrrenów. TYTANI (gr. titanes) – w rei. greckiej synowie Uranosa i Gai. Było ich sześciu braci: Okeanos, Kojos, Hyperion, Krios, – Japetos Kronos. Mieli 6 sióstr (tytanid: – Teję, – Reę, -+ Temidę, Mnemozynę, Fojbe i Tethys), które poślubili i które urodziły wielką liczbę rozmaitych bóstw. Najmłodszym z tytanów był Kronos, który pokonał Uranosa i zajął jego miejsce na boskim tronie. Przeciw niemu popierającym go tytanom wystąpił z kolei jego najmłodszy syn, Zeus. Walka ta (tytanomachia) zakończyła się zwycięstwem Zeusa strąceniem tytanów do Tartaru. TZITZIMIME – w rei. azteckiej demony przebywające w najniższym niebie. Wierzono, że gdy nadejdzie koniec świata spowodowany wielkim trzęsjeniem ziemi, będą pożerać ludzi. Na razie straszyły tylko, obniżając czasem swój lot. Niekiedy uważano je za boginie krążące z piorunami i błyskawicami wokół – Huitzilopochtliego, stąd przypuszcza się, że były uosobieniem „spadających gwiazd”. Wg jednej wersji mitu o odkryciu pulque, napoju z agawy, t. przebywały w niebie wraz z Mayahuel, która później zamieniła się w maguey, agawę. Przedstawiano je w postaci szkieletów z ozdobami z ludzkich serc na pozbawionych ciała szyjach i nagich czaszkach.